नेपाली(पुर्वीय दर्शन) संस्कृतिमा जरा गाड्दै पश्चिमा संस्कृती

 

नेपाली(पुर्वीय दर्शन) संस्कृतिमा जरा गाड्दै पश्चिमा संस्कृती:

प्रेम दिवस अर्थात ‘भ्यालेन्टाइन डे’ हरेक वर्षको १४ फेब्रुअरीका दिन मनाइने गरिन्छ । प्रसंङ‘भ्यालेन्टाइन डे’ को अवसरमा उब्जेको आलेख । के हो ‘भ्यालेन्टाइन डे’ कसरी मनाईदै आएका छौ ‘भ्यालेन्टाइन डे’  तलको लेख पूर्णरुपमा अध्ययन गरिदिनु हुन ।

 नेपाली समाज एक विविध सांस्कृती तथा पहिचान बोकेको समाज हो । यहाँ विविध जातजाती र भाषाभाषि छन् । ति विविध जातजातीका आ आफ्नै धर्म संस्कृती छन्,  रितिरिवाज छन्, चाड पर्व छन् । नेपालको ऐतिहासिक संविधान मा नै  नेपाल एक बहुजातीय, बहुभाषिक बहुधार्मिक, बहु सास्कृति, विशेषतायुक्त राष्ट्र हो, त्यतिमात्रमा सिमितता नराखि नेपाल एक धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र भनि परिभाषित गरेको  छ । नेपाल एक हिमवत्खण्ड वा पूर्विय दर्शनको मूल केन्द्र बिन्दु हो । यो शिव, वेदव्यास, वाल्मीकी, कालिदास, तुल्सीदास, कपिल, महर्षि, शुकदेव, अष्टावक्र, जनक, सिता, राम, कृष्ण, राजा हरिश्चन्द्र, गुरु वशिष्ट, पाण्डव तथा गुरु दोणचार्या, राजगुरु कृपाचार्या, देवताका गुरु वृहस्पती, पशुराम, महर्षि गर्ग, संस्कृत ब्याकरणक प्रणेता पाणिनी, यक्यवल्क्य, धन्वन्तरी जस्ता ऐतिहासिक श्रष्ठाको विरासत बोकेको भूमी हो ।

           त्रिलोकपति रावण, कुवेर तथा पाणिनी को तपस्या भूमी हो । संस्कृत ब्याकरणका प्रणेता पाणिनी, कपिल, गोरखनाथ, पृथ्वीनारायण, भानुक्त, मोतिराम भट्ट, झागल गुरुङ, बिसे नगर्ची, योगि नरहरिनाथ जस्ता ज्ञाताले संस्कार र संस्कृति मुखरित गरेको भूमि हो । पश्चिमा समाजले धेरै अगाडी फड्को मारेको शताब्दी बितिसक्दा पनि तेहि समाजले उहि जुनिमा भरखर-भरखर अभ्यास गरेका सांस्कृतिलाई आज हामि महान दर्जा दिदै भ्यालेन्सटाईन्स डे, रोस डे, फ्राईन्डसिप डे भनेर आफुलाई  उन्नत तथा परिष्कृत दुनियाँको मनुवा ठानेका छौ । हामिले बिर्स्यौ महान चाड दशै, तिहार, द्यौसि भैलो, हरितालिका तिज, नयाँ वर्ष, साउने सक्रान्ती, मकर सकरान्ती, पुनि पुर्णिमा, हामिले बिर्स्यौ त्यो कर्णाली संस्कृतीको ठुलि भैलो, सानि भैलो,(आउसी अ बार, दरमुद बार, दरम्या खोली, बास अय् झोली, आर्या न तारे, पिपलु छायाँ.................................) हामिले बिर्स्यौ सरस्वती पुजा कागलो भन्दै खिचडी खाने पर्व, हामिले बिर्स्यौ भुवो पर्व, आ आफ्नो समाजका आ आफ्नै चाड पर्व ,आ आप्नै पहिचान, यो जति विडम्वना के होला र । हामिले वेद ,उपनिषेद, पुराण, महाभारत, रामायण, गिता ज्ञान, श्रीस्वस्तानि ज्ञान जस्ता गाथाहरु अध्ययन गर्न पाएकै छैनौ । अहिले उता पश्चिमा जगतमा पुर्विय दर्शनलाई मार्गदर्शन मानिरहेका छन् । उहि हाम्रा संस्कार र सांस्कृति बोकेका गिता, वेद, पुराण, महाभारत, रामायणलाई विद्यालय तथा कलेज, क्याम्पसमा अध्यायन-अध्यापन गरिरहेका छन् । अमेरीकी वैज्ञानिकहरुको संगठन नासा (NASA) ले समेत पूर्विय दर्शनको मुल भाषा संस्कृतलाई अन्तरिक्षको अन्वेषणको आधिकारीक भाषा बनाउन पहल गरिरहदा हामि चाँहि पश्चिमा दर्शनले पछाडी छोडेर हिडेको संस्कार र संस्कृतिलाई सिको गर्दै हिडेका छौ मनन् गर्नुहोस त यो जति लज्जास्ष्द कुरो के होला र ? हामिले पणिनी तपोभूमि भुल्यौ, तक्षशिला भुल्यौ, विक्रमशिला भुल्यौ, नालान्द विश्वविद्यालय भुल्यौ अनि अक्सपोर्ड, क्याम्रिजलाई छान्यौ । आज पश्चिमा दुनियाँ तपोभुमी अथवा हिमवत्खण्डको केन्द्र नेपाल खोज्दैछ, नालान्द खोज्दैछ, उहि तक्षशिला खोज्दैछ । हामि स्वविवेकी कहिले बन्ने? हाम्रो पहिचान कहिले बुझ्ने? मानव सभ्यताको ईतिहास कहिले बुझ्ने? मेसोपोटामियाको सभ्यता भन्दा जेठो कर्णाली सिँजा सभ्यता कहिले बुझ्ने? हामि कर्णाली सभ्यताको विरासत, नेपाली भाषाको जननी जुम्ला भनेर गर्व गरिरहदाँ शताब्दी पुरुष सत्त्य मोहन शताब्दी जिएर धर्ति छोडि सक्दा पनि उनिद्धारा लिखित (कर्णाली लोक संस्कृति भाग १-५) अध्ययन गर्ने फुर्सद पाएका छैनौ है ? हामि यति सम्म भईसक्यौ कि हाम्रो पहिचान, संस्कार, रितिथिति, प्रथा-परम्परा बिर्सेर अरुको चियो चर्चा, चाकडि र देवत्त्वकरणमा जीवन गुजारी रहेका छौ । हामिलाई कहिले वास्ताविकता जान्न फुर्सद भएको छैन क भन्दा अगाडी र ज्ञ भन्दा पछाडी के हुन्छ होला र के थियो भन्ने उत्सुक्ता कहिले जागेन ? अरुको सिको र नक्कल गरेरै वास्ताविकता मा जीउन नसकेरै धर्तिमा विलय भएका छौ ।

‘भ्यालेन्टाइन डे’ को इतिहासलाई फर्केर हेर्दा पादरी सेन्ट भ्यालेन्टाइन को वलिदानसँग सम्बन्धित छ । तत्कालीन रोमन सम्राट् क्लाउडियस द्वितीयले युवा प्रेम र विवाह तिर लागे सैनिक सेवा प्रभावित हुन्छन् भन्ने ठानेर यसलाई प्रतिबन्ध लगाएका थिए रे । तर भ्यालेन्टान भने पादरी सम्राट्को निर्णयलाई धर्म विरुद्ध भन्थे ।
उनले सम्राटको उर्दीको विपरित लुकिछिपी जोडीहरूलाई बिहे गराइदिन थाले रे । एक कान, दुई कान हुँदै यो कुरा सम्राटको कानसम्मपुग्यो रे । भ्यालेन्टाइनलाई पक्राउ गरियो र जेलमा थुनियो  रे । जेलरकी छोरी उनलाई भेट्न जेलमा आइरहन्थिन्  रे । झुण्ड्याइनु अघि उनले “Love from your Valentine” भनि हस्ता क्षर गरी एउटा नोट ती महिलालाई दिए रे । भ्यालेन्टाइनलाई ई. पू. २७० को फेब्रुअरी १४ तारिखका दिन झुण्ड्याइयो  रे । विश्वास गरिन्छ कि उनले ती महिलालाई प्रेमका बारेमा दिएको लिखतबाट भ्यालेन्टाइन्स डे का दिन आफ्नो सन्देश लेखेर दिने चलन चलेको हो । उनलाई मृत्युदण्ड दिएको दिनमा भ्यालेन्टाइन्स डे मनाउन थालिएको हो  भन्ने चलन रहेको छ ।

            उनको बुझाइ थियो- अनुशासनको दायराभित्र हुने प्रेम र आकर्षणमा ईश्वर पनि खुसी हुन्छन् । त्यसैले उनले राजाज्ञा अवज्ञा गर्दै प्रेम र विवाहका लागि प्रेरित मात्र गरेनन् युवायुवतीका जोडीहरू तयार पारी सार्वजनिक स्थलमै सामूहिक विवाह कार्यक्रम सम्पन्न गरेका थिए रे निषेधाज्ञा तोडेको आरोपमा उनलाई ई. पू. २७० को फेब्रुअरी १४ मा मृत्युदण्ड दिइएको थियो रे । प्रेमका लागि प्राण उत्सर्ग गर्ने उनै पादरीको सम्झनामा भ्यालेन्टाइन डे मनाउन थालिएको हो भन्ने विश्वास गरिन्छ । त्यसै समयदेखि महान प्रेमी भ्यालेन्टाइन को सम्झनामा प्रत्येक वर्ष फ्रेब्रुअरी १४ का दिन प्रेमीप्रेमिकाले प्रेम दिवसका रुपमा मनाउने यस भ्यालेन्टाइन डे अहिले आएर विश्वव्यापी रूपमा र हाल यस दिवसले नेपाली युवामा समेत जरो गाडिसकेको छ। यहँ युवा को त के कुरा गर्नु र सामाजिक सञ्चाल फेसबुकमा श्रीमान् श्रीमतीको फोटो प्रर्दशन भनौ वा देखाउनै का लागि भए पनि एक थान फोटो उपलोड गरिहाल्नेको होडबाजी चलेको छ । कस्तो अचम्म के भने नि वर्षभरी नै एक जोडिले भनौ यहाँ श्रीमान् श्रीमतिले के माया नै नगरी बसिरहेका हुन्छन् र अनि किन देखाउन पर्यो सामाजिक सञ्जालमा एक लामो स्टाटस लेखेर भ्रम । म स्वंय अछुतो त रहेन नि हजुर यो देखावटी समाजबाट ।  मुर्खताको धुनियाँमा म विद्धान बन्न खोज्नु त महा मुखर्ता हो नि यति भनिरहदा म आफुलाई विद्धान भनेर भन्न खोजेको त होईन् तर मलाई  अलि कति भए पनि महशुस त हुन्छ नि हजुर । यो हाम्रो विरासत होईन, हाम्रो पहिचान होईन, हाम्रो संस्कृति होईन्। यहि नाथे डे को लागि के के रोस- गुलाप, गिष्ट भनि लाखौ को धनराशि बाहिर जान्छ अनि देश र जनता सानो सानो बस्तुमा पनि परनिर्भरता । सुन्नुहोला आज साझ ७:३० बजेको CIN खबर नेपाल मा भेलेन्सटाईन्स डे को लागि .......... रकम बराबरको गुलाफ भित्रियो । धन्य मेरो देश, धन्य मेरा  नेपाली ।  

      (गजेन्द्र भण्डारी-अजातशत्रु) 

रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज कार्यालय हुटु मुगु ।